ناترازی بنزین در ایران دیگر تنها یک بحث آماری یا اختلاف ساده بین تولید و مصرف نیست؛ بلکه یک بحران چندوجهی است که از فرسودگی ناوگان خودروها شروع شده و به نابرابری در توزیع یارانه ختم میشود. در این گزارش، سه سناریو برای مدیریت ناترازی سوخت را بررسی می کنیم.
بیشتر بدانید: تشکیل کارگروه ویژه بنزین و سوخت زمستانی نیروگاهها در مجلس
بیشتر بدانید: قیمت بنزین تغییر میکند؟ تحلیل سخنان عارف درباره اصلاح الگوی مصرف انرژی
بیتران: بر اساس آمارهای اخیر، مصرف روزانه بنزین در ایران به حدود ۱۳۵ میلیون لیتر رسیده است، در حالی که تولید پالایشگاهها تنها حدود ۱۱۲ میلیون لیتر است. برای پر کردن این شکاف، دولت مجبور است از محصولات پتروشیمی یا واردات استفاده کند. اما هزینه این کار چیست؟ اسماعیل سقاب اصفهانی، رئیس سازمان بهینهسازی انرژی، هزینه سالانه این وضعیت را حدود ۲ میلیارد دلار اعلام کرده است؛ پولی که میتوانست صرف تامین دارو، گندم و کالاهای اساسی شود.
ریشه مشکل کجاست؟ (تقصیر مصرفکننده یا تولیدکننده؟)
بسیاری تصور میکنند مشکل فقط «زیادهروی در مصرف» است، اما واقعیت پیچیدهتر است. ناترازی بنزین حاصل سه عامل اصلی است:
۱. ناکارآمدی صنعت خودرو: اگر خودروهای داخلی استانداردهای جهانی مصرف سوخت را داشتند، امروز با صف و سهمیهبندی مواجه نبودیم.
۲. فرسودگی ناوگان: خودروهای قدیمیتر، بنزین بیشتری میسوزانند.
۳. ضعف حملونقل عمومی: نبود جایگزین مناسب، مردم را مجبور به استفاده بیشتر از خودروی شخصی میکند.
به زبان ساده: هزینه خودروهای بیکیفیت و پرمصرف را نه خودروسازان، بلکه مردم و بیتالمال پرداخت میکنند.
یارانه بنزین؛ حقی برای خودرو یا حقی برای انسان؟
در حال حاضر، یارانه بنزین به «خودرو» تعلق میگیرد، نه «فرد». این یعنی کسی که سه خودرو دارد، سه برابر کسی که یک خودرو دارد از یارانه دولت استفاده میکند، در حالی که فردی که خودرو ندارد، هیچ سهمی از این یارانه نمیبرد اما هزینههای آلودگی محیط زیست را پرداخت میکند.
مدل جدید: سهمیه «فردمحور» به جای «خودرو-محور»
دولت در حال بررسی سناریویی است که در آن سهمیه بنزین به جای خودرو، به شناسنامه افراد تعلق بگیرد. در این مدل پیشنهادی، بخشی از سوخت به حملونقل عمومی، تاکسیرانان و ناوگان اینترنتی اختصاص مییابد و اعتبار باقیمانده بین تمام افراد توزیع میشود. مزیت این طرح این است که یارانه از انحصار مالکان خودرو خارج شده و عدالت اجتماعی برقرار میشود.
سه سناریو روی میز دولت؛ آینده بنزین به کدام سمت میرود؟
اسماعیل سقاب اصفهانی، سه سناریوی احتمالی را برای مدیریت ناترازی بنزین مطرح کرده است:
۱. عرضه متناسب با تولید (بدون تغییر قیمت): در این حالت قیمت تغییر نمیکند، اما احتمال ایجاد صف یا سهمیهبندیهای عملی افزایش مییابد.
۲. سهمیهبندی خودرو-محور + نرخ غیریارانهای: سهمیه خودرو مشخص است و مصرف مازاد با قیمتی بسیار بالاتر (نرخ آزاد) محاسبه میشود.
۳. سهمیه فردمحور (توزیع میان تمام افراد): اعتبار بنزین بین تمام کد ملیهای کشور توزیع میشود.
در نظرسنجی اخیر سقاب اصفهانی، ۴۸ درصد رایدهندگان از مدل «سهمیه به هر کد ملی» حمایت کردهاند، در حالی که ۳۷ درصد موافق قیمت آزاد (۸۷ هزار تومانی) بودهاند.
شفافیت و توسعه حملونقل؛ شرط موفقیت
دولت تأکید کرده است که قصد «سورپرایز کردن» مردم را ندارد. اما نکته حیاتی این است که بدون توسعه گزینههای جایگزین سفر، هرگونه اصلاح در قیمت یا سهمیه، تنها هزینه زندگی مردم را افزایش میدهد. برنامههایی مانند برقیسازی ۴۰۰ هزار موتورسیکلت یا دوگانهسوز کردن وانتها گامهای مثبتی هستند، اما باید با زمانبندی و منابع مالی واقعی اجرا شوند.
سخن پایانی: بنزین، فراتر از یک عدد و قیمت
در نهایت باید پذیرفت که راه حل بحران سوخت، تنها در اعلام یک قیمت جدید یا تغییر سهمیهها نهفته نیست. آنچه امروز ایران به آن نیاز دارد، یک «نقشه راه جامع» است؛ نقشهای که در آن خودروسازان از تولید خودروهای پرمصرف دست بردارند، دولت زیرساختهای حملونقل عمومی را تقویت کند و یارانه از خودرو به فرد منتقل شود. تا زمانی که این ریشهها اصلاح نشوند، هر سیاستی در مورد بنزین، تنها بخشی از مسئله را جابهجا میکند و هرگز آن را حل نخواهد کرد.
در کانال آپارات بیت ران ببینید:
تست قدرت واقعی شاهین CVT روی داینو! | مقایسه شاهین دندهای و اتومات
پارس نوآ سدان جدید پارس خودرو یا ال ۹۰ جدید چگونه است؟
تست و بررسی وحشتناک دنا توربو اسپرت تا حد مرگ
بررسی و تست دنا پلاس توربو اتوماتیک
تست و بررسی تخصصی چانگان CS55 Plus در جاده
رازهای پژو پارس با موتور جدید ؛ تست پرشیا زیر فشار
سیر تا پیاز خودرو شاهین سایپا در تست فنی
تست دنا جوانان با موتور EFP
مقایسه و تست شاهین و تارا : برنده کدامیک است؟
درگ ایرانی با فرانسوی: تست ریرا در برابر پژو ۲۰۰۸ کدام خودرو سریعتر است؟
بهترین راهنمای خرید سمند سورن
تست و بررسی تخصصی چانگان CS55 Plus ؛ در جاده، در دل پیچها
کارخانه هلیکوپترسازی بل و داستان راهاندازی خط تولید آن در ایران
داستان نامگذاری شرکت مزدا و پایه گذار آن که عاشق ایران بود
بهترین راهنمای خرید امویام | X22 معمولی یا پرو؟ یا اصلاً X33 کراس؟
