وظیفه ریتاردر چیست؟ اشتباه رایج در تشخیص ریتاردر و خفه کن خودروهای سنگین

اگر سوار اتوبوس های بین شهری شده اید و علاقه به رانندگی و خودروهای سنگین داشته باشید، حتما متوجه می شوید که راننده با تکان دادن اهرمی روی داشبورد و یا در کنار فرمان اقدام به کم کردن سرعت بدون فشار دادن پدال ترمز می کند، که به آن اهرم، ریتاردر می گویند اما وظیفه ریتاردر چیست؟ انواع ریتاردر را بشناسید.

بیت ران – مجتبی کزازی: مبتکر ریتاردر برای اولین بار شرکت فویت بود. ریتاردر در سال ۱۹۵۰ روی یک لوکوموتیو که یک قطار ۱۰ هزار تنی را از روی رشته کوه‌های راکی در آمریکا بالا می‌برد، نصب شد.

برای بالا بردن آن قطار در مسیر ۵ کیلومتری در کوه راکی ۱۰ لوکوموتیو به یکدیگر متصل می‌شدند تا بتوانند قطار را بالا بکشند.

اما پس از قرار داد همکاری که با فویت می‌بندند این شرکت یک لوکوموتیو با نیروی پیشرانه سه هزار کیلو واتی برای این ماموریت می سازد. پس از ساخت این محصول فویت به دنبال راهِ به‌صرفه‌ای می‌گردد تا بتواند این قطار را در پایین آمدن از این سراشیبی نیز کنترل کند. و در آخر به سیستم ترمزی ریتاردر هیدرودینامیکی کنونی دست پیدا می‌کنند.

شخص مخترع نیز آقای Otto Kässbohrer، پایه گذار شرکت اتوبوس سازی سترا بود.

بیشتر بدانید: آکتروس برقی کامیون سال ۲۰۲۵ شد؛ غول ۴۰ تنی مرسدس نماد جدید فناوری و طراحی

بیشتر بدانید: کامیون های جدید اسکانیا معرفی شدند؛ تکنولوژی پیشرفته و طراحی مدرن

در کانال آپارات بیت ران ببینید:

ریشه کلمه ریتاردر به چه معناست؟

ریتاردر retarder یک کلمه انگلیسی به معنی باز دارنده‌است. خودرو های سنگین مانند کامیون ها و اتوبوس‌ها به دلیل وزن بالا دچار ضعف ترمزگیری هستند.

استفاده‌از سیستم ترمز معمولی در خودروهای سنگین باعث استهلاک بالا و تولید حرارت زیاد می‌شود.

افزایش دمای سیستم ترمز به‌ ویژه، در خودروی سنگینی که در حال پایین آمدن از یک شیب است، می‌‌تواند باعث بیش از حد داغ شدن ترمزها باشد. و یا با فشار دادن زیاد پدال ترمز، باد داخل منبع دچار افت فشار شود، که باعث عمل نکردن کفشک ها و از کار افتادن سیستم ترمز می‌شود. بنابر توضیحات بالا رانندگان خودروهای سنگین، برای کنترل بهتر و پایین آوردن استهلاک لنت از ریتاردر و یا خفه کن استفاده می کنند.

اما ریتاردر با خفه کن تفاوت های بسیار زیادی دارد. به اشتباه، برخی از رانندگان و افرادی که آشنایی با این دو سیستم ندارند، این دو سیستم را برابر در نظر می‌گیرند.

انواع ریتاردر:

• ریتاردر گیربکسی یا هیدرولیکی

مکانیسم کار ریتاردر هیدرولیکی یا گیربکسی که بیشتر اوقات خودروهای اسکانیا از آن بهره‌می‌برند:

ریتاردر هیدرولیکی روی گیربکس نصب می‌شود. داخل قطعه ریتاردر یک لیوان بزرگ وجود دارد که به آن آکولوموتور گفته می شود و داخل آن پر از روغن است. زمانی که راننده ریتاردر را فعال می‌کند، از داخل یک شیر برق و بادی که بستگی به خودرو آن دارای چهار یا پنج مرحله است، باد آزاد می شود. فشار باد در مرحله پنجم از همه بیشتر است.

در این مرحله روغن داخل آکولوموتور به مسیری که چرخ دنده ریتارد و گیربکس وجود دارد هدایت می شود. لازم به ذکر است چرخ دنده ریتارد و گیربکس هیچ نقطه تماسی با هم ندارند. تماس این دو باعث استهلاک و ساییدگی چرخ دنده می‌شود.

فاصله‌ی بین چرخ دنده ریتارد و گیربکس به حدی کم است که روغن با فشار آزاد شده از آکولوموتور در بین این چرخ دنده‌ها قرار می‌گیرد و اصطکاک ایجاد می‌کند و از سرعت چرخ دنده گیربکس کم می کند. این عامل باعث می‌شود حرارت روغن به شدت بالا رود.

به‌همین علت در داخل ریتاردر خنک کننده روغن وجود دارد که آب رادیاتور خودرو در آن در جریان است و روغن خنک می‌شود. می‌دانیم که دما با گرانروی روغن نسبت دارد به‌این‌معنا که هرچه دما بالاتر می‌رود، روغن روان‌تر می‌شود. و هرچه روغن خنک تر باشد، غلیظ و کارایی آن بیشتر است.

در نتیجه اگر روغن خنک‌تر باشد، اصطکاکی که بین چرخ دنده ها ایجاد می شود، بیشتر است؛ پس ریتاردر بهتر عمل می‌کند.

بیشتر بدانید: تست موسو گرند-خان ؛ معجزه گیربکس آیسین روی یک تانک ۲.۲ تنی

بیشتر بدانید: تست شاهین با موتور تارا / شاهین پلاس اتوماتیک ارزش خرید دارد؟

در کانال آپارات بیت ران ببینید:

روی قطعه ریتاردر سه نوع سنسور وجود دارد که هر سنسور وظیفه ای را برعهده دارد:

– سنسور فشار روغن: میزان فشار روغن در ریتاردر را می‌سنجد.

اگر فشار روغن پایین باشد روی آمپر خودرو چراغی روشن می‌شود و دیگر ریتارد قادر به عملکرد در حالت اتوماتیک نیست. (روغن ریتاردر معمولا روغن هیدرولیک ۳۰/۱۰ است.)

– سنسور دمای آب ریتارد: این سنسور روی سردکن آب ریتاردر نصب است.

– سنسور دمای روغن: دمای روغن داخل ریتاردر را نشان می‌دهد.

نکته مهم این است که اگر سنسور دمای آب و روغن خراب شود، ریتاردر قادر به عمل کردن نیست.

اما اگر سنسور فشار روغن خراب باشد چراغی روی صفحه نمایشگر آمپر خودرو روشن و خاموش می‌شود و ریتاردر به‌طور کلی از کار نمی‌افتد.

بیشتر بدانید: کامیون اسکانیا ۶۵۰ ؛ تانک‌بر ارتش آلمان را بشناسید

بیشتر بدانید: کشنده ولوو دماغدار VNL 860؛ ترکیبی از قدرت و راحتی برای بازار آمریکا

در کانال آپارات بیت ران ببینید:

خرابی اصلی ریتاردر چیست؟

ریتاردر هم مانند دیگر قطعات استفاده‌شده در خودرو خراب می‌شود.

بیشتر خرابی این قطعه مربوط به کاسه نمد انتهایی این قطعه است که بین گیربکس و ریتاردر قرار دارد.

به‌دلیل این که فشار روغن در ریتاردر بالاتر از فشار روغن در گیربکس است، با خرابی کاسه نمد، روغن موجود در ریتاردر روانه گیربکس می‌شود و میزان روغن گیربکس را بالا می‌برد.

تنها با عوض کردن کاسه نمد این مشکل رفع می‌شود. ریتاردر با فشار دادن اهرمی که روی داشبورد و یا کنار فرمان است عمل می‌کند. برای فعال سازی ریتاردر چند حالت وجود دارد.

نکته مهم این است که نباید یکباره، از حالت ۱ تا حالت ۴ یا ۵ اهرم را فشار داد و باید به ترتیب و با کاهش سرعت همراه باشد. کنار اهرم ریتاردر دکمه ای قرار دارد که با فعال کردن آن، ریتارد اتوماتیک می شود و با فشار دادن پدال ترمز هم عمل می کند. این نوع ریتاردر اصلا آسیبی به موتور نمی رساند و موجب کم‌تر شدن استهلاک می‌شود.

• ریتارد مگنتی یا برقی:

نوع دیگر ریتاردر، گونه های الکترومگنتیک یا القایی هستند که استفاده خیلی کمی دارند. این نوع ریتاردر بیشتر در اتوبوس های قدیمی مشاهده می شد. البته ریتاردر مگنتی روی خودورهایی مانند رنو ایلیارد نیز نصب است. مزیت این گونه از ریتاردرها انعطاف پذیری در محل نصب آن است.

در این گونه نیز یک روتور به شفت چرخان ورودی متصل شده است و استاتور نیز به شاسی خودرو محکم می‌شود. بین استاتور و روتور هیچ گونه سطح تماس و یا سیالی (به جز هوا) وجود ندارد.

هنگام در خواست راننده، جریان الکتریکی از باتری به سیم پیچ استاتور جاری و باعث ایجاد میدان مغناطیسی در اطراف روتور می‌شود.

این میدان در نهایت باعث ایجاد یک جریان گردابی در روتور و ایجاد میدان مغناطیسی با جهت متفاوت در اطراف استاتور می‌شود. همین تفاوت جهت در خطوط میدان ها، باعث کاهش سرعت چرخش روتور و در نهایت کاهش سرعت خودرو می‌شود.

معمولا روتور دارای پره‌های داخلی است که باحرکت خود باعث خنک شدن سیم پیچ ها می‌شود. عملکرد مدل برقی بسیار بی سرو صدا ولی همراه‌با مصرف میزان زیادی انرژی الکتریکی و ایجاد حرارت است. این عوامل باعث محدودیت استفاده‌از آن است.

بیشتر بدانید: کامیون مرسدس بنز GenH2 هیدروژنی / رونمایی نسل جدید کامیون‌های پیل سوختی

بیشتر بدانید: بهترین کامیون جهان برای ایران؛ کامیون اسکانیا گازسوز

در کانال آپارات بیت ران ببینید:

• ریتارد سوپاپی:

این ریتارد در خودروهای مدل ۸۹ به بعد ولوو و بنزهای آکسور و آکتروس یعنی خودروهای یورو ۳ به بعد تعبیه شدند. با فعال کردن ریتاردر در این خودروها توسط راننده، سوپاپ خروجی دود و مقداری از دریچه اگزوز بسته می شود.

ریتارد سوپاپی مانند ریتاردر هیدرولیکی دارای چند مرحله است. اما این ریتارد شباهت بیشتری به خفه کن دارد و استفاده‌ی مداوم از آن آسیب هایی را به موتور خودرو می رساند. از ریتارد سوپاپی در زمانی که موتور خیلی داغ و یا خیلی سرد است، نمی توان استفاده‌کرد. چون این عمل به اصطلاح موجب بریدن سوپاپ می شود.

همچنین به‌طور عملی باعث می شود کلگی سوپاپ بعد از مدتی جدا شود و روی پیستون بیافتد.

خفه کن چیست و چه معایبی دارد؟

خفه کن، ترمز اگزوز یا به اصطلاح اشتباه ریتاردر، یک دریچه است. این دریچه در خودروهای مدل پایین در منبع اگزوز و در مدل های بالاتر در لوله خروجی سوپرشارژ قرار دارد. راننده، با فشار دادن پدالی در زیر صندلی و یا فشردن دکمه ای روی داشبورد این دریچه را می‌بندد.

به‌این‌ترتیب، سوپاپ جلوی هوای خروجی اگزوز را می‌گیرد.

خفه کن جلوی گازهای خروجی از اگزوز را گرفته و با ایجاد فشار سرعت میل لنگ را کم می‌‌کند. این کاهش سرعت میلنگ سبب کاهش سرعت حرکت خودرو نیز می ‌شود.

محدودیت قابل توجه و مهم در استفاده ریتاردر:

باید مدنظر داشت که اثر بازدارنده ترمز کمکی فقط روی محور دیفرانسیل (محرک) اعمال خواهد شد. و دیگر محورها هیچ گونه نیروی بازدارنده‌ای دریافت نخواهند کرد.

این عملکرد برای مواقعی که وسیله نقلیه کامیون بدون یدک (کامیون باری) یا اتوبوس باشد، بسیار متفاوت عمل خواهد کرد تا زمانی که وسیله نقلیه کشنده یا همان تریلر باشد. زمانی که یک تریلر در حال حرکت اقدام به استفاده از ترمز کمکی بکند، تنها روی محور دیفرانسیل ترمز اعمال خواهد شد.

در این موارد محورهای تریلر همچنان تمایل به حفظ حرکت خود را دارند. در نتیجه خطر قیچی شدن تریلر به وجود می‌آید.

این موضوع زمانی که تریلر خالی از بار است، سرعت بالایی داشته باشد، جاده شیب تندی داشته‌باشد و مهم‌تر از همه اصطکاک با جاده بسیار کم باشد، افزایش خواهد یافت.

نکته مهم این است که باید بدانیم جاده‌های لغزنده، و جاده‌های شنی اصطکاک کمی دارند.

بیشتر بدانید: کامیون جنگ ستارگان از چین آمد؛ با کِی آشنا شوید

در کانال آپارات بیت ران ببینید:

مزایای استفاده از ریتاردر هیدرولیکی:

– ریتاردر معمولا بعد از دو سال با صرفه‌جویی در مصرف پدها و کفشک‌های ترمز باعث جبران هزینه اولیه خود می‌شود.

– ریتاردر معمولا دارای ساختمانی کوچک، کم حجم و سبک است.

– وجود ریتاردر روی خودرو باعث افزایش ایمنی فعال و در نتیجه قابلیت اعتماد به خودرو برای حرکت با سرعت های بالاتر می‌شود.

– ریتاردر روی خودرو باعث افزایش عمر پد و کفشک های ترمز تا هشت برابر می‌شود.

– هزینه های کلی کار با خودرو، کاهش می‌یابد.

– بدلیل کنترل الکترونیکی ریتاردر قابلیت ادغام آن با سیستم کروز کنترل فعال وجود دارد.

– راحتی رانندگی و کنترل خودرو در سراشیبی ها چند برابر می شود.

در کل ریتاردرها در خودروهای سنگین قطعه ای واجب تلقی می‌شوند.

بهترین نوع ریتاردرها، ریتاردر هیدرولیکی است.

ترمزهای خودروهای سنگین برخلاف سواری های سبک به دلیل وزن بالاتر زودتر داغ می‌شوند.

ریتاردرها افزون‌بر کم کردن استهلاک لوازم مصرفی مانند لاستیک و لنت، به راننده کمک می‌کنند تا خودرو خود را بهتر کنترل کنند و از ترمز کمتری استفاده‌کنند.

در کانال آپارات بیت ران ببینید: