پاسخ دیپلماتیک با زبان نظامی؛ خاطره‌ای از جسارت خلبانان ایران/ قهرمان فراموش شده خلبان هوشنگ آغاسی‌بیگ

چطور شد که یک مانور نظامی در شیراز، حکومتی را به لرزه درآورد و باعث شد مقامات عربی تا سال‌ها از نزدیک شدن به سیاسیون ایرانی بترسند؟ داستان خلبان هوشنگ آغاسی‌بیگ، کسی که نه تنها در تیم‌های آکروباتیک جهان می‌درخشید، بلکه در بحرانی‌ترین لحظات جنگ، یکی از کارکشته‌ترین لیدرهای عملیاتی ارتش بود.

بیت‌ران، علی غفوری: از جنگ‌های ظفار در عمان تا نمایش مهارتی در شیراز؛ روایتی از دوران اثرگذار ارتش ایران در خلیج فارس و قهرمانان فراموش‌شده‌ای که با هنر پرواز، پیام‌های سیاسی را منتقل کردند. مشکل ایران با همسایگان جنوبی، برخلاف باور عمده مردم، به پیش از انقلاب سال ۱۳۵۷ بازمی‌گردد. در حقیقت، این چالش‌ها از نیمه دوم قرن بیستم آغاز شد؛ زمانی که انگلستان پس از زخم‌های جنگ دوم جهانی، به ترتیب از کویت، امارات متحده و بحرین عقب‌نشانی کرد.

ریشه اختلافات در خلیج فارس

در سال ۱۹۷۰، تحت فشار گروه‌های چپ‌گرای جنبش ظفار که از سوی دولت کمونیستی یمن شمالی حمایت می‌شدند، انگلستان مجبور شد از ارتش ایران کمک بخواهد. نیروهای هوابرد و تکاوران دریایی ایران با پشتیبانی بمباران‌های سنگین نیروی هوایی و راکت‌های کبراهای هوانیروز، جاده راهبردی «ظفار به سلاله» و سپس «سلاله به مسقط» را تصرف کرده و مبارزان ظفار را به سمت کوهستان راندند و در نهایت، یک تیپ انگلیسی را از محاصره نجات دادند.

در سال ۱۳۵۱، امپراتوری سالخورده انگلیس دریافت که دیگر در این نقطه از دنیا جایی ندارد. بنابراین با تحمیل یک توافق‌نامه و پس از گرفتن تایید اجمالی ایران برای جدا شدن بحرین، چشم خود را بر روی پس‌گیری سه جزیره «تنب بزرگ، تنب کوچک و ابوموسی» توسط ایران از کشور تازه‌استقلال‌یافته امارات متحده عربی بست.

سماجت اعراب و استراتژی جزایر

اما ماجرا به اینجا ختم نشد. اعراب از سال ۱۳۵۲ همواره به‌دنبال پس‌گرفتن این سه جزیره بودند و این سماجت، شاه ایران را نیز خسته‌کرد. از نظر نظامیان ایران، این سه جزیره تنها تکه‌هایی از خاک بی‌حاصل نبودند، بلکه خط مقدم نیروهای مسلح ایران محسوب می‌شدند که مانند سه ناو هواپیمابرِ مسلح و غیرقابل‌غرق، می‌توانستند علیه هر متجاوزی عمل کنند (چنان‌که در جنگ‌های ایران و عراق و عملیات رمضان نیز چنین عملکردی داشتند).

در سال ۱۳۵۳، هیئتی عرب به ریاست شاهزادگان اماراتی به ایران آمدند و درخواست ملاقات با مقامات سیاسی را کردند. شاه که از جلسات خسته‌کننده با این فرمانروایان جوان و تازه‌به‌قدرت‌رسیده روی‌گردان بود، به ارتشبد خاتم، فرمانده نیروی هوایی، دستور داد تا پاسخی درخور به این هیئت بدهد.

پاسخ دیپلماتیک با زبان نظامی

ارتشبد خاتم، سپهبد جهانبانی (مؤسس گروه آکروباتیک تاج طلایی) را فراخواند و از او راهکاری خواست. جهانبانی پاسخ داد: «تیمسار، به من بسپرید؛ اجازه دهید به آن‌ها پاسخ دیپلماتیک با زبان نظامی بدهم.» خاتم که می‌دانست جهانبانی فردی فهیم و خوش‌فکر است و کاری نمی‌کند که منجر به دردسر سیاسی شود، ماموریت را به او سپرد.

جهانبانی به سراغ پنج خلبان برتر تیم خود رفت و مأموریتی کوتاه در شیراز را ابلاغ کرد. پنج خلبان، از جمله سروان هوشنگ آغاسی‌بیگ، با ادای احترام آمادگی خود را اعلام کردند. آغاسی‌بیگ تنها یک جمله به سپهبد جهانبانی گفت: «تیمسار، من امشب باید به مراسم ازدواج خودم برسم.» تیمسار قول داد که او را با هواپیمای نظامی، عصر همان روز به تهران بازگرداند.

مانور دلهره‌آور در شیراز

ساعاتی بعد، مهمانان عرب به یک جایگاه تشریفاتی در شیراز دعوت شدند. آن‌ها منتظر رسیدن مقامات سیاسی بودند که سرهنگ تشریفات اعلام کرد برنامه تغییر کرده‌و ابتدا باید یک مانور نظامی را ببینند. به میهمانان دوربین داده‌شد تا صحنه را تماشا کنند.

دقایقی بعد، دسته پنج‌فروندی اف-۵های تیم «اکروجت» از جلوی جایگاه‌گذشتند. جت‌ها چسبیده به یکدیگر مجدداً به سمت جایگاه چرخیدند و این بار نزدیک‌تر شدند. آن‌ها مهارت خود را به نمایش گذاشتند و سپس در دوردست‌ها چرخیده و دوباره به سمت جایگاه حرکت کردند؛ اما این بار به شکل دلهره‌آوری جایگاه را هدف گرفتند.

فاصله هواپیماها با سرعت کم می‌شد و میهمانان عرب از شدت ترس، دوربین‌ها را انداخته‌و پا به فرار گذاشتند. در پروازهای جمعی آکروباتیک، چهار خلبان درست پشت سر «لیدر» حرکت می‌کنند و فقط دم هواپیمای لیدر را می‌بینند. آغاسی‌بیگ می‌گوید: «تنها می‌دانستیم بسیار به جایگاه نزدیک هستیم؛ نمی‌دانستیم لیدر در چه ارتفاعی دستور گردش داده‌است. سرعت‌ها و واکنش‌ها در این لحظات بسیار بالاست.» لیدر دست‌بردار نبود و مجدداً دستور چرخش داد؛ این بار هم ارتفاع و هم زاویه چرخش بسیار خطرناک بود، اما هنگامی که از جایگاه‌گذشتند، دیگر کسی آنجا نبود!

پایانی بر یک ماموریت

حکام عرب پاسخ خود را گرفته‌بودند و تا سال‌ها دیگر سراغ سیاسیون ایرانی نیامدند. هوشنگ آغاسی‌بیگ نیز همان عصر به تهران رسید و به مراسم ازدواجش پیوست.

وی متولد ۱۳۲۴ تهران و از خلبانان برجسته‌ای بود که در سال ۱۳۵۳ برای تکمیل دوره‌های تخصصی چندین بار به آمریکا سفر کرد و هنگام وقوع انقلاب، افسری کارکشته با سابقه پرواز بالا بود. در سال ۵۸، او که فرمانده گردان ۴۲ شکاری تبریز بود، در گزارشی رسمی به رئیس ستاد مشترک وقت ارتش، سرلشکر ناصر فربد، تحرکات مرزی عراق را مشکوک ذکر کرد و خواستار برنامه‌ریزی مناسب شد.

خلبان هوشنگ آغاسی‌بیگ

این سرباز وطن، چنان فردی بدون حاشیه‌بود که با وجود عضویت در تیم تاج طلایی، از حوادث تأسف‌بار کودتای نقاب جان‌به‌دری کرد. با آغاز جنگ، سرگرد آغاسی‌بیگ سخت‌ترین مأموریت‌ها را برعهده‌گرفت و به سرهنگ فرزانه (فرمانده پایگاه دوم تبریز) تأکید کرد که حملات به پایگاه‌های کرکوک و موصل نباید بدون لیدرهای آموزش‌دیده انجام شود. او در تمام حملات هفته اول جنگ، لیدر دسته‌های چهار-فروندی حمله‎‌کننده بود و به لطف مهارتش، تقریباً تمام افراد تحت فرمان او سالم به پایگاه بازمی‌گشتند.

یکی از سخت‌ترین مأموریت‌های او، حمله به پالایشگاه «قیاره» در شمال عراق بود؛ هدفی که توسط ده‌ها جنگنده و چندین رینگ پدافندی محاصره شده‌بود. این هدف، در یک روز دو بار توسط او بمباران شد.

با گذشت دو ماه از جنگ، وی به تهران فراخوانده شد تا در امور ستادی و برنامه‌ریزی خدمت کند. در این مدت، ریاست «دسک هوایی» و مشاوره ارشد هوایی فرماندهان زمینی در عملیات‌های استراتژیک «بیت‌المقدس» و «رمضان» به او سپرده‌شد.

خلبان هوشنگ آغاسی‌بیگ ، سرانجام پس از ۴ سال تصدی سمت‌های مختلف فرماندهی و تدریس در دانشگاه، با ۲۶۷۲ ساعت پرواز نظامی و با صلاحدید نیروی هوایی، به هواپیمایی «هما» منتقل شد. وی تا سال ۱۳۸۴ خلبانی هواپیماهایی نظیر ایرباس، بوئینگ و فوکر را برعهده داشت و پس از آن بازنشسته‌شد.

مجموعه روایت‌های قهرمانان فراموش شده ایران را در این لینک بخوانید.

در کانال آپارات بیت ران ببینید: