امرپ هایی که برای ایران مناسباند، از کجا آمدهاند؟
بیت ران – علی علوی : اگر به نوعی هم علاقمند به خودروها و وسایل نقلیه زمینی و هم مسائل نظامی باشید قطعا واژه انگلیسی ( MRAP ) به گوش شما خورده است.
خودروهای چرخ دار بزرگ و عمدتا سنگین که سطح حفاظت خوبی در برابر تهدیداتی مثل گلوله های مسلسل های سبک و سنگین ، انفجار نارنجک و حتی مین های ضد تانک و بسته های انفجاری بزرگ ارائه می کنند و امروز بخشی از بسیاری از ارتش ها و نیروهای امنیتی ، پلیسی و مرزبانی در کل دنیا هستند.
واژه امرپ در حقیقت مخفف عبارت انگلیسی ( Mine-Resistant Ambush Protected ) است. واژه ای که به معنی ” مقاوم و محافظت شده در برابر مین و کمین ” است. در سلسله مطالبی در سایت بیت ران قصد داریم برای شما داستان امرپ ها را از ابتدا تا به امروز طرح کنیم و اطمینان داریم که شروع داستان باعث شوکه شدن شما خواهد شد.
چرا آفریقا محل تولد ایده امرپ ها بود ؟
داستان ما در یک مستعمره انگلیسی در جنوب آفریقا به نام رودزیا آغاز می شود. در ابتدا شاید برای شما این سوال پیش بیاید که رودزیا کجاست ؟ رودزیا نام کشوری در جنوب قاره آفریقا بود که سالها به عنوان یک کشور تحت کنترل و استعمار بریتانیا قرار داشت. از قرن نوزدهم میلادی و حدود سال ۱۸۳۰ این منطقه شاهد ورود نظامیان ، شرکت های تجاری ، معدنچیان و شرکت های انگلیسی بودند که این منطقه را تحت کنترل و استعمار خود درآوردند.
در تمام این سالها تا شروع قرن بیستم و حتی بعد از جنگ جهانی دوم با وجود مهاجرت سفید پوستان ، همیشه سفید ها در اقلیت و سیاه پوستان در اکثریت بودند.
بعد از جنگ جهانی دوم انگلستان به دلیل ضربات سنگین دریافتی در طول جنگ و صرف هزینه های هنگفت عملا توانایی کنترل سابق بر روی مستعمره های خود را نداشت و روند تقریبا سریعی از هم انتقال قدرت های مسالمت آمیز و هم انقلاب ها و درگیری های مسلحانه در تمام مناطق تحت استعمار اروپاییان آغاز شد.
جنگ بیشه های رودزیا یا به نام دیگر جنگ استقلال آفریقا در حقیقت از سال ۱۹۶۴ میلادی بین سفید پوستان حاضر در رودزیا و گروه های محلی و بومی سیاه پوست آغاز شده بود. سفید پوستانی که عمدتا در منطقه جنوبی رودزیا ساکن بودند . بعد از اعلام بریتانیا بر این که در مستعمره های آفریقایی مبنی بر رای گیری و رای اکثریت استقلال واگذار خواهد شد ، اقلیت سفید پوست که می دانست قطعا در هر گونه انتخاباتی شکست می خورد در ۱۱ نوامبر سال ۱۹۶۵ به صورت یکجانبه اعلام استقلال از بریتانیا و تشکیل یک جمهوری پارلمانی به نام رودزیا کرد.
موقعیت کشور رودزیا ( جمهوری زیمباوه امروزی ) در قاره آفریقا
قوانین تبعیض نژادی از همان ابتدا خصوصا در پارلمان آغاز شده و دادن تعداد بسیار کمی از صندلی های مجلس این کشور به غیر اروپایی ها و در دست داشتن کنترل تقریبا تمام امور و ثروت در اختیار سفید پوستان باعث شد تا کشور جدید در سازمان ملل و تقریبا هیچ جامعه بین المللی به رسمیت شناخته نشود. به صورت کلی و در طول حیات تقریبا کوتاه خود کشور رودزیا از حمایت های مستقیم و غیر مستقیم دو کشور پرتغال و آفریقای جنوبی برخوردار بود که البته آفریقای جنوبی تحت حکومت آپارتاید تقریبا یک کپی بزرگتر از همان رودزیا بود.
قبل از پرداخت به بحث اصلی باید بگوییم که این جنگ تا سال ۱۹۷۹ میلادی به طول انجامید و سرانجام با پیروزی گروه های سیاه پوست و تن دادن دولت رودزیا به نوعی همه پرسی ، احزاب سیاه پوست موفق به پیروزی شده و رابرت موگابه در نهایت به عنوان رییس جمهور کشور انتخاب شده و نام امروزی این کشور یعنی ” زیمباوه ” به جای رودزیا انتخاب شد.
تولد یک ایده در بیشه زارهای رودزیا
بعد از این مقدمه کمی طولانی به سراغ اصل بحث برویم. در جریان درگیری بین گروه های چریکی سیاه پوست و ارتش رودزیا ، سیاست های جنگ سرد در آن دوره شدیدا اثر داشت و شوروی سابق حمایت از گروهایی مثل این نیروهای مبارز در آفریقا را عمدتا به عهده می گرفت تا فشاری بر روی غرب وارد کند و از طرف بعد از پیروزی احتمالی جای پایی برای خود در این سرزمین ها ایجاد کند. در فاصله سال ۱۹۶۴ تا ۱۹۷۲ تقریبا عمده حملات با سلاح های سبک توسط نیروی های شوروی مستقر در کشورهای همسایه مثل زامبیا و موزابیک بود ولی از ۱۹۷۲ به این طرف بود که با تغییر سیاست های گروه های مبارز آفریقایی بحث درگیری در داخل رودزیا در حجم بالاتر و البته استفاده از تسلیحات متفاوت آغاز شد.
خودروی لندرور یکی از اصلی ترین دارایی های خودرویی سبک ارتش و پلیس رودزیا بود
با توجه به این که بخش قابل توجهی از منطقه مورد نظر در آن کشور دشت ها و مناطق صاف بود ، نیروهای ارتش رودزیا از یگان های مجهز به انواع زره پوش ها و خودروها برای نقل و انتقال نیروها استفاده می کردند و در طرف مقابل نیز شوروی سابق یکی از مهم ترین سلاح ها در این بخش یعنی مین های ضد تانک سری TM-46 بود که حامل نزدیک به ۵ کیلو و ۷۰۰ گرم ماده منفجره TNT بود که انفجارش باعث می شد هر نوع خودروی زرهی سبک تا حتی بسیاری از تانک های آن دوره منهدم شده یا آسیب ببینند.
مین ضد تانک TM-46
داستان در رودزیا با مین ها در جولای ۱۹۷۱ آغاز شد زمانی که پلیس این کشور یک محموله بزرگ تسلیحاتی را کشف کرد که در میان تسلیحات ۶ عدد مین ضد نفر وجود داشت. محموله تسلیحاتی از زامبیا وارد رودزیا شده بود.
در ۳۰ آگوست ۱۹۷۲ هدف یک خودروی غیر نظامی مدل سیترون DS 19 ساخت فرانسه بود. مین در زیر یکی از چرخ های جلو منفجر شده و باعث قطع پای راننده شد. این حادثه هم در نزدیکی با مرز زامبیا رخ داده بود.
در سال ۱۹۷۲ دو حادثه و حمله با مین ها صورت گرفت. حمله اول در اکتبر ۱۹۷۲ و حمله سوم در دسامبر ۱۹۷۲ میلادی که هدف خانه و مزرعه بزرگ تولید تنباکوی یک سفید پوست ثروتمند بود. در مسیر خانه وی توسط نیروهای شورشی سیاه پوست مین گذاری شده بود و بعد از رسیدن نیروهای ارتش رودزیا و انجام عملیات مین روبی آنها با یک مین ساخت چین ، کپی سری TM 46 مواجه شدند که حاوی ۱۶ کیلوگرم تی ان تی بود.
این افزایش شدید در میزان مواد منفجره سریعا آژیرهای خطر را به صدا درآورد و ارتش رودزیا به همراه نیروهای آفریقای جنوبی که از سال ۱۹۶۷ برای کمک به آنها وارد این جنگ شده بودند یک کمیته مقابله با مین ها تشکیل شد.
دو طرف به این نتیجه رسیدند که اصولا عملیات کشف و خنثی سازی مین ها در بسیاری از موارد ممکن نیست و مین های پنهان شده ممکن است هر لحظه در مسیر نیروها قرار بگیرند و از طرفی راهی برای جلوگیری از انفجار مین ها نیز وجود ندارد و صرفا باید به سمت راهی رفت که تلفات کاهش پیدا کند.
ایده های اولیه با اضافه کردن ورق های فلزی ، تقویت لاستیک ها و صندل های برای جذب شوک حاصل از انفجار بوده و در این جا بود که تازه ایده ” امرپ ” متولد شد.
اولین خودروهای ضد مین ساخته شدند
با مطالعه سریع رفتار انفجاری مین ها ، مهندسان اهل رودزیا و آفریقای جنوبی متوجه شدند که بحث اصلی در خصوص مین ها ، موج انفجاری است که تولید کرده و به سمت بالا می فرستند. فاصله نزدیک زیر بدنه و لاستیک با کف زمین قاعدتا باعث می شود بیشترین حد ممکن از انرژی به هدف منتقل شود.
طرح کلی از رفتار انفجار در مقابل کفی عادی و V شکل
اولین طرح در این سری موسوم به ” کرگدن ” حاصل همکاری مهندسان رودزیا و آفریقای جنوبی بود که بر پایه قطعات و بدنه و شاسی بسیار تغییر یافته خودروی معروف لندرور ساخته شده بود. اصولا خودرو به مانند یک کپسول حفاظت شده مجددا طراحی شده و در کف آن نیز یک صفحه فولادی ۱۰ میلی متری برای تقویت قرار داده شد.
سری کرگدن در اواخر سال ۱۹۷۲ میلادی طراحی شده و تولید آن در سال ۱۹۷۳ میلادی آغاز شد. اما در سال ۱۹۷۴ یک طرح جالب دیگر به نام ” یوزپلنگ ” توسط طراحی اهل رودزیا به نام ارنست کونشل ساخته شد.
به دلیل افزایش شدید استفاده از مین ها ، مزرعه داران و افرادی که در نقاط نزدیک به مناطق درگیری زندگی می کردند نیاز به خودرویی داشتند که بتواند از آنها در برابر انفجار مین ها حفاظت کند و نتیجه آن طرح ” یوزپلنگ ” شد.
خودروی ضد مین یوزپلنگ
در این طرح برای اولین بار با یک کپسول پیش ساخته زره پوش به کار رفته بود. ارتفاع قابل توجه از سطح زمین و طراحی V شکل رعایت شده و صفحات فلزی به قطر ۱۴ میلی متر در بدنه به کار رفته بود. در بالای خودرو نیز یک نوع توری فلزی نصب شده بود تا در صورت پرتاب نارجک از آسیب رسیدن به بخش اصلی خودرو جلوگیری شود.
در این خودرو که وزنی در حدود ۲ هزار و ۲۰۰ کیلوگرم داشت یک موتور هوا خنک ۴ سیلندر بنزینی به حجم ۱۶۰۰ سی سی نصب شده بود. در این خودرو علاوه بر راننده ۴ نفر دیگر نیز توانایی سوار شدن را داشتند. سرعت نهایی خودرو نیز در حدود ۸۰ کیلومتر بوده و برد آن کمتر از ۳۰۰ کیلومتر بود.
این خودرو بین سالهای ۱۹۷۵ تا ۱۹۷۹ میلادی به تعداد ۷۵۰ دستگاه از این خودرو ساخته شد که عمدتا توسط غیر نظامیان یا بخش های شبه نظامی نزدیک به دولت خریداری شده و ارتش رودزیا علاقه ای به خرید آن پیدا نکرد.
طرح بعدی در این کشور آفریقایی Kudu نام داشت که بر اساس طرح خودروی لندرور بود که باز هم اصول طراحی مثل بدنه زیری به صورت V شکل ، ارتفاع بالاتر از سطح استاندارد از زمین ، بدنه تا حدی مقاوم در برابر گلوله سلاح های سبک و پوششی بر بالای خودرو برای مقابله با پرتاب نارنجک داشت. در این خودرو بسته به نوع طراحی بین ۴ تا ۷ نفر سرنشین غیر از راننده امکان سوار شدن را داشتند.
طرح بعدی که ساخته شده و موفقیت های زیادی را هم کسب کرد در حقیقت یک خودروی کاشف مین بود. در این طرح دوباره شخص ارنست کونشل درگیر بود و خودرویی با طراحی عجیب به نام Pookie را طراحی و ساخت. این خودرو در حقیقت حامل سیستم کشف مین بود در کف ماشین نصب شده و قبل از حرکت هر کاروانی مسیرها را برای کشف مین ها چک می کرد. یک اتاقک برای راننده در ارتفاع بالا و به صورت حفاظت شده ساخته شده بود و چرخ ها و محورها با فاصله زیادتر از حد معمول از هم قرار گرفتند.
اگر به تصاویر دقت کنید شاهد استفاده از لاستیک های مربوط به ماشین های سواری فرمول ۱ هستید. علت این بوده که به دلیل سطح بیشتری و پخش شدن بیشتر وزن در سطح احتمال فشار بیشتر به مین ها و فعال شدن آنها کم میشد. بیش از ۷۰ دستگاه از این خودرو ساخته شده و طبق گزارشات موفق به کشف صد ها مین شدند.
طرح بعدی در این کشور آفریقایی بر اساس نیاز ارتش برای داشتن یک خودروی حفاظت شده ضد مین با توان حمل نفرات بالا بود. طراحان برای پاسخ به این نیاز به خرید کامیون های تجاری مختلف خصوصا از کشور ژاپن اقدام کردند و با استفاده از تقویت شاسی و نصب یک بدنه کاملا جدید و زاویه دار ضد گلوله طرح کروکودیل را ارائه دادند. نزدیک به ۱۳۰ دستگاه از این خودرو نیز ساخته و به ارتش تحویل شد.
آخرین طرح توسعه زره پوش ضد مین در رودزیا مربوط به درخواست یک خودرو جدید با توان مقابله با انفجار مین با توانایی حمل ۱۰ نفر سرباز بود که برای این طرح از شاسی خودروی معروف یونیماگ شرکت بنز استفاده شد. این طرح به اسم Spook معرفی شد و کار بر روی آن در سال ۱۹۷۸ میلادی آغاز شد.
آیا این خودروها اثر بخش بودند ؟
آمار رسمی ارتش رودزیا بین سالهای ۱۹۷۲ تا تقریبا ۱۹۸۰ میلادی از انفجار ۲۵۰۴ مین در مقابل خودروهای مختلف در این کشور حکایت دارد که در این حوادث در مجموع ۱۶۴۵۴ نفر در این خودروها حضور داشتند که از بین آنها ۵۴۴ نفر کشته و ۳۷۴۱ نفر مجروح شدند.
برآورد ها و اعداد نشان می دهد که در صورتی که این خودروهای ضد مین وجود نداشتند رقم کشته و مجروحین بسیار بالاتر از این میبود. این که در بیش از ۲۵۰۰ انفجار مین و از میان بیش از ۱۶ هزار نفر کل تلفات یعنی کشته و مجروح در حدود ۴۲۰۰ الی ۴۳۰۰ نفر است به این معنی است که بیش از ۱۲ هزار نفر یعنی ۸۰ درصد افراد از این حملات جان سالم بدر برده و حتی مجروح هم نشدند.
اما آنچه تا اینجا گفته شد داستان آغاز ایده خودروهای حفاظت شده در برابر تهدید انفجار ها و حملات سلاح های سبک است و ما هنوز به واژه امرپ به معنی امروزی و استاندارد آن نرسیدیم. تمام خودروها و طرح های مورد نظر که در جنگ رودزیا به کار رفتند ، حداقل یک نمونه از آنها نیز به آفریقای جنوبی منتقل شدند و نیروهای این کشور در این جنگ بودند نیز تجربیات خود را به کشور خود منتقل کردند و داستان امرپ ها به شکلی که تقریبا امروزه آنها را می شناسیم تازه در قسمت بعد در آفریقای جنوبی در دوره آپارتایت آغاز می شود.
