پشت چراغ قرمز ایستادهاید، دنده خلاص است و پایتان روی ترمز. ناگهان متوجه میشوید فرمان کمی میلرزد، دستهدنده زیر دستتان هم تکان میخورد. هر موتور بنزینی مقداری ارتعاش دارد، ولی ارتعاشی که زیاد شده یا غیرطبیعی شده نشانه یک عیب مشخص است که باید پیدایش کرد. در این گزارش به این سوال پاسخ می دهیم که چرا خودرو در حالت درجا میلرزد؟

چرا خودرو در حالت درجا میلرزد: موتورها ذاتاً میلرزند
بیت ران: موتور خودرو، مجموعهای پیچیده است که با انفجارهای پشت سر هم کار میکند. در هر سیلندر، مخلوط بنزین و هوا فشرده میشود، شمع جرقه میزند، پیستون با ضربهای به پایین رانده میشود و این حرکت خطی، با شاتون و میل لنگ، به حرکت چرخشی تبدیل میشود. پس نیروی موتور بهصورت ضربههای جداگانه تولید میشود و نه یک جریان یکنواخت. مثل دوچرخهسواری است که پدال میزند. نیرو در هر پدال زدن اوج میگیرد و بعد افت میکند و نیروی حرکت دوچرخه، یعنی همان اینرسی چرخ و بدن، این نوسان را صاف میکند.
در موتور چهار سیلندر معمولی، در هر دور کامل میل لنگ دو انفجار رخ میدهد. وقتی موتور روی دور آرام حدود ۸۰۰ دور در دقیقه کار میکند، یعنی کمی بیش از ۱۳ دور در ثانیه، این ضربهها با فرکانسی نزدیک به ۲۷ بار در ثانیه به بدنه خودرو میرسند. این همان لرزش ریز و یکنواختی است که در حالت سالم روی فرمان حس میشود. دلیل اینکه این لرزش در دور آرام بیشتر به چشم میآید این است که در دور پایین، چرخ طیار (Flywheel) انرژی چرخشی کمتری ذخیرهمیکند و نمیتواند ضربهها را بهخوبی هضم کند. در دور بالا، ضربهها آنقدر سریع پشت هم میآیند که تقریباً به یک نیروی پیوسته تبدیل میشوند و در ضمن صدای موتور هم بلندتر است و لرزش را میپوشاند.
بیشتر بدانید: ۱۰ باور غلط درباره قدرت خودرو | چرا اسببخار همهچیز نیست؟
مهندسان برای اینکه این ضربهها به کابین نرسند سه کار میکنند. اول چرخ طیار سنگینی پشت موتور میگذارند. دوم میل لنگ و پیستونها را با دقت بالانس میکنند. سوم و مهمتر، کل موتور را روی چند پایه لاستیکی یا هیدرولیکی سوار میکنند که به آنها دسته موتور میگویند. وظیفه دسته موتور این است که وزن موتور را نگه دارد و لرزش را جذب کند و فقط مقدار بسیار کمی از آن را به شاسی منتقل کند. پس لرزش درجا در اصل یک پدیده عادی است که با طراحی مهار شده و وقتی از حد معمول بیشتر شود یعنی این مهار جایی از کار افتاده یا خود موتور ناهموار کار میکند.

لرزش عادی و لرزش غیرعادی چه فرقی دارند؟
فراموش نکنید لرزش عادی همیشه یکنواخت، ریز و هموار است. در یک خودرو از روز اول تا الان تقریباً همان شدت را دارد. لرزش غیرعادی ناگهان بیشتر میشود، نامنظم است و با تکانهای جدا و ضربهای حس میشود، با خاموش و روشن شدن کولر تغییر شدیدی میکند، با چراغ چک روشن میشود یا موتور موقع لرزش صدای عجیب مثل تقتق یا فیسفیس میدهد. همچنین اگر در حالتی مثل دنده عقب یا دنده یک و ترمز نگه داشته، لرزش ناگهان بیشتر شود، نشانهای است که باید جدی گرفتهشود.
نکته دیگر این است که لرزش با دو دلیل متفاوت اتفاق میافتد. اولین دلیل این است که خود موتور غیرطبیعی کار کند، یعنی همه سیلندرها سهم برابر نیرو را تولید نکنند. دومین دلیل این است که موتور عادی کار میکند ولی اتصالهای بین موتور و بدنه، یعنی دسته موتورها و اجزای وابسته، مهار لازم را ندارند. تشخیص اینکه کدام یک از این دو مشکل شما است نیمی از راه رفع عیب است و در ادامه توضیح میدهیم چطور.

وقتی موتور ناجور میسوزد
مهمترین عامل لرزش درجا در خودروها، بهویژه خودروهایی که چند ۱۰ هزار کیلومتر کارکرد دارند، وضعیت سیستم جرقه زنیشان است. در موتور چهار سیلندر سالم هر چهار سیلندر را با ریتم دقیق و نیروی برابر جرقهمیزند. حالا فرض کنید یکی از شمعها کثیف شده یا فاصله الکترودش زیاد شدهباشد. جرقه ضعیف میشود یا اصلاً نمیزند و آن سیلندر در بعضی دورها نمیسوزد. این وضعیت را میسفایر میگویند. نتیجه این است که بهجای ۴ ضربه منظم در دو دور، ۳ ضربه دارید و یک ضربه خالی. همین جای خالی است که لرزش ضربهای، نامنظم و گاهی شبیه «لنگیدن» ایجاد میکند.
از طرفی دیگر شمعها مصرفیاند و عمر محدودی دارند. شمعهای معمولی مسی تا حدود ۳۰ هزار کیلومتر عمر مفید دارند و شمعهای ایریدیوم یا پلاتین چند برابر آن. اگر بهموقع تعویض نشوند، الکترودها ساییدهمیشوند، فاصله زیاد و تولید جرقه نیاز به ولتاژ بیشتری پیدا میکند.
بیشتر بدانید: لاستیک نو را جلو بیندازیم یا عقب؟ پاسخ علمی درباره ایمنی خودرو
اینجا نوبت وایر شمع و کوئل است. وایرهای فرسوده یا کوئلهای ضعیف، که در بعضی مدلها نقطه ضعف شناختهشدهاند، نمیتوانند ولتاژ لازم را تأمین کنند. در شرایط مرطوب یا سرد صبحها این مشکل بیشتر خودش را نشان میدهد، چون عایق خرابشده مسیر فرار جریان را فراهم میکند. علامت سنتیاش لرزش شدید فقط در ابتدای روشن شدن موتور است که با گرم شدن کم میشود.
درمان این مشکل معمولاً ارزان است ولی باید با تشخیص درست انجام شود. بهتر است شمعها را بیرون بیاورید و نگاهکنید. رنگ نسوز و خاکستری روشن یعنی احتراق سالم است. سیاهی و دوده نشاندهنده مخلوط غنی است و رد روغن نشانه نشت روغن به محفظه احتراق است. اگر یک سیلندر خاص مشکل داشته باشد، دستگاه عیبیاب خودرو شمارنده میسفایر هر سیلندر را نشان میدهد و مکانیک با جابهجا کردن کوئل یا شمع بین دو سیلندر متوجه میشود مشکل همراه قطعه جابهجا میشود یا در همان سیلندر میماند. این روش ساده و کمهزینه جلوی تعویض الکی قطعات را میگیرد.

وقتی سوخت درست نمیرسد
ترکیب بنزین و هوت باید بهصورت پودر ریزی از نوک انژکتور پاشیدهشود. انژکتور کثیف بهجای این پودر، سوخت را قطرهای میریزد. نتیجه این است که یک سیلندر مخلوط غلیظ یا رقیق دریافت میکند و غیرطبیعی میسوزد. دلیل اصلی گرفتگی انژکتور هم بنزین بیکیفیت و رسوبهای ناشی از آن است که متأسفانه کم هم پیش نمیآید.
همچنین فیلتر بنزین که تعویضش بهندرت رعایت میشود، وقتی کیپ شود، فشار سوخت را پایین میآورد. در بیشتر خودروهای انژکتوری فشار ریل سوخت باید حدود سه واحد بار باشد. اگر پمپ ضعیف یا فیلتر گرفتهباشد، فشار افت میکند و موتور در دور آرام که نیاز به سوخت کم است ولی دقت لازم دارد، ناپایدار میشود.

وقتی هوا بیحساب وارد موتور میشود
موتور در دور آرام باید هوای دقیق و کنترلشدهای دریافت کند. اگر هوا از مسیری غیر از فیلتر هوا و دریچه گاز وارد شود، کامپیوتر خودرو آن را حساب نکرده و مخلوط رقیق میشود. این همان نشتی هوا است که معمولاً از لولههای لاستیکی ترکخورده، اورینگهای سفتشده، منیفولد هوا یا شیلنگهای پوسیده وارد میشود. لرزش حاصل از آن معمولاً با دور موتور سینوسی بالا و پایین میشود، به این صورت که دور موتور مثل موج بین ۸۰۰ و ۱۰۰۰ میچرخد و فرمان با آن میلرزد.
دریچه گاز هم از همین دسته است. جداره آن در طول زمان رسوب روغن و دوده میگیرد و جریان هوا در دور آرام را مختل میکند. در مدلهای قدیمیتر، قطعهای به نام استپر موتور یا شیر کنترل هوای دور آرام این کار را انجام میدهد و در مدلهای جدیدتر دریچه گاز برقی. هر دو در اثر رسوب دچار کندی یا گیر کردن میشوند. تمیزکاری دریچه گاز یکی از ارزانترین و مؤثرترین کارها برای رفع لرزش درجا است.
فقط یک نکته مهم وجود دارد و آن اینکه بعد از تمیزکاری، کامپیوتر خودرو باید دور آرام را از نو یاد بگیرد. در بعضی مدلها این کار خودکار است. ولی در بعضی دیگر نیاز به دستگاه دیاگ دارد. اگر این مرحله فراموش شود، گاهی لرزش بیشتر هم میشود و ماجرا نگرانکنندهتر میشود.
البته سنسورها هم در این بخش نقش دارند. سنسور فشار هوای منیفولد، سنسور دمای آب، سنسور اکسیژن و سنسور دور میل لنگ هر کدام اگر داده غلط به کامپیوتر بدهند، مخلوط سوخت و هوا را نادرست تنظیم میکنند. مثلاً سنسور دمای آب خراب به کامپیوتر میگوید موتور هنوز سرد است و کامپیوتر مخلوط را غلیظ نگه میدارد. نتیجه این است که موتور حتی گرم هم ناهموار و پرمصرف کار میکند.

چرا خودرو در حالت درجا میلرزد: وقتی ایراد مکانیکی است
گاهی مشکل از جرقه و سوخت و هوا نیست و خود سیلندر توان نگه داشتن فشار را ندارد. شاید رینگ پیستون ساییده شده، سوپاپ نشتی داشتهباشد یا واشر سرسیلندر آسیب دیده. در این وضعیت، سیلندر مخلوط را بهاندازه کافی فشرده نمیکند و انفجار ضعیف میشود. فشار کمپرس سالم در موتورهای بنزینی معمولاً بین ۱۰ تا ۱۴ بار است و اختلاف بین سیلندرها نباید از حدود ده تا پانزده درصد بیشتر شود. اگر یک سیلندر بهطور مشخص ضعیفتر باشد، لرزش درجا و کاهش قدرت بههم میپیوندند و معمولاً با دود غیرعادی اگزوز یا افت سطح روغن یا آب رادیاتور هم همراهاست.
تایمینگ، یعنی هماهنگی زمانی میل بادامک و میل لنگ، قضیه دیگر است. تسمه تایم یا زنجیر تایم اگر فرسوده شود و دندانهای جابهجا شود، باز و بسته شدن سوپاپها با حرکت پیستون هماهنگ نیست. نتیجه موتوری است که سخت روشن میشود، توانش کم است و لرزشش زیاد. تسمه تایم حتماً باید در بازه توصیهشده کارخانه تعویض شود و این بازه در بیشتر مدلها بین ۶۰ تا ۹۰ هزار کیلومتر است. در موتورهای تداخلی، پاره شدن تسمه یعنی برخورد سوپاپ با پیستون و خرابی گران قیمت، پس نباید به این موضوع بیتوجهی کرد.

وقتی موتور سالم است ولی بدنه میلرزد
اگر قوای محرکه درست کار میکند ولی لرزش بهشدت در کابین حس میشود، به احتمال زیاد مشکل از دسته موتورها است. هر خودرو معمولاً دو یا سه نقطه اتصال برای موتور و جعبهدنده دارد و علاوه بر آنها یک میله مهارکننده چرخش که اجازه نمیدهد موتور موقع گاز دادن بیش از حد دور خودش بچرخد. دسته موتورها از لاستیک ساخته میشوند و در بعضی مدلها هیدرولیکیاند، یعنی داخلشان مایع دارد که لرزش را بهتر میرا میکند. با گذشت زمان و حرارت و روغنریزی، لاستیک سفت یا پاره میشود و دسته هیدرولیک مایعش را از دست میدهد. وقتی این اتفاق میافتد، موتور مثل بدنی که ستون فقراتش ضعیف شده، روی شاسی تکان میخورد و تمام لرزش را بیواسطه به کابین میرساند.
نشانه آشنای دسته موتور خراب این است که لرزش درجا وقتی دنده را در حالت دنده سنگین یا اتوماتیک روی D میگذارید و پایتان روی ترمز هست، بیشتر میشود. چون در این حالت موتور زیر بار است و گشتاور بیشتری به دستهها وارد میکند. معمولاً موقع جابهجا کردن دنده یا شروع حرکت هم یک «تق» از زیر کاپوت شنیدهمیشود.

چطور درست تشخیص بدهیم؟
بزرگترین اشتباهی که بسیاری از رانندگان و حتی بعضی تعمیرکارها مرتکب میشوند، تعویض قطعهها یکییکی و بدون تشخیص است. اول شمع و وایر عوض میشود، بعد انژکتور، بعد دسته موتور و در آخر هم یک ECU. هر مرحله هزینه دارد و ممکن است هیچکدام مشکل واقعی را حل نکند. روش درست این است که ابتدا الگوی لرزش را بشناسیم. اگر فقط وقتی دنده روی D است یا در جعبهدنده دستی روی دنده سنگین است و موتور زیر بار قرار میگیرد لرزش زیاد میشود، شک ما به دستهها میرود. اگر لرزش نامنظم است و دور موتور ثابت نیست، سراغ جرقه و سوخت و هوا میرویم. اما اگر موتور با چراغ چک چشمکزن همراه است، یعنی میسفایر شدید است و باید رانندگی را متوقف کرد، چون سوخت نسوخته به کاتالیست آسیب میزند و تعمیر آن چند برابر گرانتر از خود عیب اولیهاست.
دستگاه عیبیاب، یعنی همان اسکنر OBD، قدم بعدی است. حتی اگر چراغ چک روشن نباشد، بعضی کدهای ذخیرهشده و اطلاعات لحظهای مثل شمارنده میسفایر، تنظیمهای سوخت کوتاهمدت و بلندمدت و دمای موتور، چشم مکانیک را به سمت علت اصلی میبرند. بعد از آن، آزمایشهای سادهتری مثل بازرسی شمع، تست فشار سوخت و بررسی نشتی هوا انجام میشود و فقط در صورت نیاز سراغ تست کمپرس و بازکردن موتور میرویم. این ترتیب هم ارزانتر است و هم دقیقتر.


